Bir evi düşündüğünüzde aklınıza dört duvar ve bir çatı geliyorsa, Çin’in Loess Platosu size bambaşka bir şey söyleyecek. Orada insanlar yüzyıllardır duvara değil, toprağın kendisine sığınıyor. Zemine kazınan, kayaya oyulan, tepelere gömülen bu yapılara yaodong deniyor. Yaodong evleri nedir sorusunun kısa cevabı şu: tamamen ya da kısmen toprak içine inşa edilmiş, Çin’in kuzeybatısına özgü geleneksel konutlar.
Nasıl yapılıyor bunlar?
Üç temel tipi var. Birincisi kayalık yamaçlara yatay olarak oyulan kovuk tipi yapılar. İkincisi serbest arazide kerpiç veya taşla inşa edilen, üzeri toprakla örtülen tonoz yapılar. Üçüncüsü ise belki de en çarpıcısı: düz arazide dikey olarak kazılan ve ortasında açık avlu bırakan çukur tipi yaodonglar. Bu son tipteki avlunun etrafına bazen birden fazla oda oyuluyor; aile bütünüyle toprağın altında yaşıyor, yeryüzünden bakıldığında ise sadece bir çukur görünüyor.
Duvarlar loess adı verilen sarı silt toprağından oluşuyor. Bu toprak, yapısal olarak şaşırtıcı derecede sağlam. Rutubeti absorbe edip bırakabiliyor, ısıyı tutuyor, ses geçirgenliği son derece düşük.
Isı yalıtımı meselesine buradan bakmak gerekiyor
Yaodongların en dikkat çekici özelliği termal performansları. Loess Platosu yazları yakıcı, kışları dondurucu. Geleneksel bir yapıda bu iklimle başa çıkmak ciddi enerji gerektirir. Yaodongda ise toprak, doğal bir tampon görevi görüyor: yaz aylarında içerisi serin kalıyor, kışın ise toprak depoladığı ısıyı yavaş yavaş veriyor. Bu pasif iklim kontrolü, modern yapılarda aktif sistemlerle elde edilmeye çalışılan şeyin binlerce yıl önceki hali aslında.
Biz Ankara’da çalışırken de benzer bir gerçekle sık sık karşılaşıyoruz: iyi yalıtılmamış bir duvara ne kadar kaliteli boya yaparsanız yapın, uzun vadede nem ve ısı farkı o duvarı yoruyor. Yüzey meselesi çoğu zaman alttaki katman meselesi. Evde nem ve ısı yalıtımının neden önce gelmesi gerektiğini anlatan yazımızda bu konuyu daha geniş ele aldık.
Yüzeylerin boya ve dekorasyon mantığı farklı
Bu kısmı ilginç buluyorum. Yaodong iç mekanları, düz sıvalı beton duvarlardan tamamen farklı bir yüzey sunuyor. Toprak ya da taş zemin üstüne kil bazlı bir sıva atılıyor, ardından geleneksel yöntemlerle renklendirilmiş badana uygulanıyor. Bazı bölgelerde karmaşık geometrik ya da çiçek motifleri bu yüzeylere elle çiziliyor.
Modern restorasyonlarda ise işler karışıyor. Nem bariyeri olmayan toprak yüzeylere modern boya uygulamak, zamanla kabarmaya ve dökülmeye yol açıyor. Malzeme uyumu kritik. Bu, bize dekoratif boya çalışmalarında da sık sık hatırlattığı bir şey: alt yüzey hazırlığı atlanırsa, üstte ne yaparsanız yapın, o iş tutmaz. Dekorasyon değişikliğinde yüzey hazırlığının neden ilk adım olduğuna dair yazdıklarımız bu bağlamda doğrudan geçerli.
Bugün hâlâ kullanılıyorlar mı?
Gerçekte böyle olmuyor. Ki bir müze kalıntısından bahsediyoruz. Shanxi, Gansu ve Henan eyaletlerinde hâlâ milyonlarca insan yaodongda yaşıyor. Bir kısmı modernize edilmiş: elektrik, tesisat, çift cam eklenmiş. Bir kısmı ise birebir geleneksel haliyle tutuluyor.
Son yıllarda şehirden kaçış trendi bu yapılara ilgiyi yeniden canlandırdı. Aralarında mimarların da bulunduğu bir grup, yaodong ilkelerini modern yapıya entegre etmeye çalışıyor. Toprağa gömülü ya da toprak örtülü çağdaş yapılar, hem estetik hem de enerji verimliliği açısından yeniden gündemin bir parçası haline geldi.
Bununla birlikte şunu da ekleyeyim: bu yapıların ne kadar iyi performans göstereceği, bulunduğu toprağın yapısına ve iklime göre büyük değişkenlik gösteriyor. Loess’in kendine özgü özellikleri başka zemin türlerinde aynen tekrarlanamaz. Dolayısıyla “yaodong ilkelerini uygulayalım” fikri ne kadar cazip görünse de, farklı coğrafyalarda nasıl sonuçlar vereceğini buradan kestirmek mümkün değil.
Renkten de bir şey söyleyelim
Yaodong iç mekanlarında hâkim renk sarı ve toprak tonları. Loess toprağının doğal rengi bu. Bazı bölgelerde kırmızı ve lacivert gibi kuvvetli aksanlar kullanılıyor, özellikle kapı ve pencere çerçevelerinde. Sade, ama net bir renk dili bu. Mekânı oluşturan malzeme ile renk birbirinden ayrılmıyor.
Biz Ankara’da açık plan mekânları boyarken de benzer bir ilkeyi savunuyoruz: renk, mekânın hacmine ve ışık koşullarına yanıt vermeli. Duvarla zaten konuşan bir renk şeması kurmak, sonuçta yaodong ustalarının binlerce yıldır yaptığı şeyin modern versiyonundan başka bir şey değil. Açık plan mekânlarda renk ve boya dengesi üzerine yazdıklarımız bu konuyu daha geniş kapsıyor. Daha kapsamlı bilgi için Ankara’nın güvenilir boyacısı sayfasına göz atabilirsiniz.
Yaodonglar, mimarlık tarihinin en sessiz ama en akıllı sayfalarından biri. Gösterişsiz, toprağın içinde, ama neden yapıldığını gayet iyi bilen bir yapı geleneği.
